№14-лекция тақырыбы: Образдар поэтикасы (1 сағат. 14-аптада).

  	Сабақтың мақсаты: 
-	магистранттың образдар поэтикасын анықтай білуіне;
-	образдар поэтикасының ерекшеліктерін ажыратуына;
-	образдар поэтикасының өзге әдебиеттердегі образдардың поэтикалық құрылымынан өзгешелігін көрсете білуіне;
-	образдар поэтикасының ізін фольклор мен қазіргі шығармалардан таба білуіне;
-	образдар поэтикасының көркемдік қызметін анықтай білуіне үйрету.
           
Сабақтың нәтижесі:
-	магистрант образдар поэтикасының көркемдік қызметін анықтай отырып, оларды ажырата, нақтылай, түсіндіре, мысалдар келтіре, талдай,  талқылай алатын болады.

	Бүгінгі заман қаламгері әдеби туындыдағы кейіпкердің ұлттық сипатымен ерекшеленген мінез-бітімі, оның белгілі бір халықтың өкілі екендігін танытатын психологиялық һәм ойлау, сөйлеу өзгешелігін ескерген жөн-ақ. Ретроград, маргинал, космополит кейіпкерлер Батысқа керек болса да, қазіргі қазаққа қажеті шамалы. Кесек образ қоғамдық, рухани-мәдени, экономикалық және саяси жағдайларға сәйкес қалыптасады. Дүниені ұлттық түсінікпен қабылдау жолы қай адамға болсын тән қасиет.
Кейіпкер – әдеби әлемде, кеңістікте өмір сүретін «адам». Персонаж! Ол да заман ағымына байланысты түрленіп, өзгеріске ұшырап отырады. Оның да эволюциялық һәм революциялық даму жолдары бар. 
Кейіпкерді жағымды және жағымсыз (ӘДЕБИ ШЫҒАРМАДАҒЫ КЕЙІПКЕР БЕЙНЕСІН МАҒЫНАЛЫҚ СИПАТЫНА ҚАРАЙ ЖІКТЕУДЕН ТУҒАН ҰҒЫМ) деген бөлініс шартты ғана дүние. Тек қана жағымды кейіпкерлерді тізіп қою утопия болар (мемлекет осындай адамдардан ғана құралса деген идея). «Абай жолындағы» Абай мен Оразбай, «Ботагөздегі» Асқар мен Итбай, «Қан мен тердегі» Еламан мен Тәңірберген, т.б. Кейіпкер шынында да барлық болмысымен, қайшылығымен, күресімен, адамгершілік қасиетімен диалектикалық тұтастықта көрінуі керек. Мұның өзі ұдайы даму үстіндегі әдеби-шығармашылық процесті айғақтайды.
Әдебиетте адамның көркем бейнесін суреттегенде, жазушы оның кескін-келбетін, іс-әрекетін, мінезін сол ортаның, дәуірдің өзгешеліктерін танытатын типтік сипаттармен қатар, өзінің басына ғана тән ерекшеліктерді де (әсіресе, жүріс-тұрысындағы, сырт келбетіндегі, сөйлеу әдетіндегі, т.б.) анық байқалатындай етіп көрсетеді. Көркем бейненің типтік өзгешелігі қоғамдық өмірдің ішкі сырын, мәнін ашып беру үшін қандай қажет болса, оның даралық, жекелік сипат-белгілері адам тұлғасын, іс-әрекетін, мінез-құлқын көзге айқын елестету үшін, нақтылы қалпында көріп-білу үшін сондайлық қажет. Атап айтатын нәрсе – көркем бейнеге тән типтік және даралық сипат ерекшеліктер емес, кейіпкердің әрекетіндегі, мінезіндегі көптеген жекелік сипат-белгілер өзінің даралық, нақтылық, қалпын сақтай отырып, типтік мағына да алады, сол ортадағы басқа адамдарға да тән қасиетті танытады. Кейіпкердің типтік бейнесін суреттеу – қоғамдық өмірді жан-жақты, терең зерттеп, білгенде ғана ұтымды болады. Себебі, көркем бейненің типтік қасиет-сипаты неғұрлым арта түскен сайын, оның өмір танытарлық күші де соғұрлым арта түседі. Кейіпкердің атқаратын міндеті драмалық шығармада айрықша сипат алады. Өйткені, онда оқиға бастан-аяқ соған қатысушы кейіпкерлердің айтқан сөздері арқылы баяндалады. Әр кейіпкердің мінез ерекшеліктері, ой-өрісі, сана-сезімі көбіне-көп оның айтқан сөздерінен байқалуы тиіс болады. Сондықтан драмалық шығармада ширақ сюжет құру, өмірлік тартысты айқын, дәл көрсету шеберлігімен қатар, кейіпкерді ұтымды, қисынды сөйлете білу шеберлігі де айрықша маңызды. 

Тақырыпқа байланысты сұрақтар:

1.	Образдар поэтикасы туралы не білесіз?
2.	Образдар поэтикасының қызметі жайында не білесіз?
3.	Образдар поэтикасына мысалдар келтіріңіз!
4.	Образдар поэтикасына байланысты пікірлер келтіріңіз!
5.	Образдар поэтикасының қазақ әдебиетіне әсері туралы не білесіз?
6.	Образдар поэтикасының көркемдік қызметін көрсетіңіз!
7.	Образдар поэтикасының қазақ фольклоры поэтикасына әсері бар ма?
8.	Образдар поэтикасынан үзінділер келтіріңіз!
9.	Образдар поэтикасының қазіргі әлемдік әдебиетке әсері бар ма?
10.	Образдар поэтикасын зерттеген ғалымдардың еңбектеріне тоқталыңыз!

Пайдаланатын әдебиеттер тізімі:

            1. Атымов М.  Қазақ романдарының поэтикасы. – Алматы: Ғылым, 1995.
            2. Есембеков Т.У. Көркем мәтін поэтикасы. – Алматы: Қазақ университеті, 2012.
	3. Темирболат А. Поэтика литературы. – Алматы: Қазақ университеті, 2011.
	4. Айтмұхамбетова Ж. Мифтің поэтикадағы қызметі: қазіргі кезең поэзиясы арқылы. – Алматы, 2010.
	5. Майтанов Б. Портрет поэтикасы.  – Алматы, 2006.
            6. Нұрғали Р. Толғауы тоқсан қызыл тіл.  – Алматы, 2009.
            7. Силантьев И.В. Поэтика мотива. – М., 2004.
            8. Якобсон Р. Работы по поэтике. – М., 2001.
9. Мауленов А. Қазіргі қазақ прозасындағы аңыздар мен мифтердің көркемдік қызметі. Канд. дисс.  авторефераты. Алматы, 2001.
     10. Қазіргі әдебиет және фольклор. Алматы, 2009.
     11. Асылбекұлы С. Қазақ повесі (генезис, эволюция, поэтика). Монография. Алматы: Үш қиян, 2008.
     12. Жанайдаров О. Ежелгі Қазақстан мифтері. Астана: Аруна, 2006.
           13. Айвазян М.К. Русская литература и фольклор. Ереван, ЕГУ, 2009.
 
Электрондық оқулықтарға қажетті сайттар:

            1. http://www.infoliolib.l/info/.
            2. http://www.openj-gate.org /.
            3. http:/www.rubricon.com– РУБРИКОН.